27.04.2026

Ад адраджэння - да ўстойлівага развіцця. Да 40-й гадавіны аварыі на Чарнобыльскай АЭС

40 гадоў таму, 26 красавіка 1986 года, адбылася аварыя на Чернобыльской АЭС. Яе наступствы ў той ці іншай меры закранулі многія краіны Еўропы, але ў найбольшай ступені пацярпела Беларусь. За чатыры дзесяцігоддзі - у найкарацейшыя па гістарычных мерках тэрміны - у рэспубліцы праведзена каласальная работа па аднаўленні тэрыторый, здзіўленых чарнобыльскім следам. Сёння іх аблічча змянілася да непазнавальнасці: жыхары пацярпелых раёнаў карыстаюцца развітой інфраструктурай і паслугамі высокатэхналагічнай медыцыны, спакойна выхоўваюць дзяцей і ўпэўнена будуюць планы на будучыню. Беларусы здолелі не толькі нейтралізаваць экалагічную пагрозу, але і даказаць магчымасць паспяховага развіцця тэрыторый, якім скептыкі праракалі забыццё.

Кароткая гісторыя аварыі

Чарнобыльская атамная электрастанцыя размешчана на тэрыторыі Украіны, усяго за 16 км ад мяжы з Беларуссю. У 80-е гады XX стагоддзі яна была самай магутнай атамнай электрастанцыяй у СССР.

У снежні 1983 г. быў запушчаны ў прамысловую эксплуатацыю чацвёрты энергаблок ЧАЭС. На 25 красавіка 1986 года на ЧАЭС было намечана правядзенне праектных іспытаў адной з сістэм забеспячэння бяспекі на чацвёртым энергаблоку, пасля чаго рэактар планавалася спыніць для правядзення планавых рамонтных работ. З-за дыспетчарскіх абмежаванняў спыненне рэактара некалькі разоў адкладалася, што выклікала пэўныя цяжкасці з кіраваннем магутнасцю рэактара. 26 красавіка адбыўся некантралюемы рост магутнасці, які прывёў да выбухаў і разбурэння значнай часткі рэактарнай устаноўкі.

У выніку аварыі ў атмасферу быў выкінуты практычна ўвесь спектр радыенуклідаў, якія назапасіліся ў рэактары да моманту выбуху, у тым ліку ёду-131 (перыяд паўраспаду 8 дзён), цэзія-134 (перыяд паўраспаду 2 года), цэзія-137 (перыяд паўраспаду 30 гадоў), стронцыя-90 (перыяд паўраспаду 28-29 гадоў). У першыя тыдні пасля аварыі асаблівую небяспеку для людзей уяўляў радыеактыўны ёд, ізатопы якога, паступіўшы ў арганізм, канцэнтруюцца ў шчытападобнай залозе і выклікаюць яе апрамяненне. У доўгатэрміновым плане асноўным дозаўтваральным радыенуклідам на большай частцы чарнобыльскага следу з'явіўся цэзій-137. На тэрыторыю Беларусі прыпала каля 35% яго выпадзенняў.

Радыёнуклідамі было забруджана 23% тэрыторыі краіны. На сёння такія тэрыторыі складаюць усяго 12 працэнтаў. І гэтыя пляцы стала скарачаюцца. У зоне забруджвання апынулася больш за 3600 населеных пунктаў, у якіх жылі 2,2 млн чалавек; 479 населеных пунктаў спынілі існаванне (у Магілёўскай вобласці - 173, у Гомельскай - 306).

Адраджэнне пацярпелых тэрыторый

Цягам чатырох дзесяцігоддзяў Беларусь крок за крокам аднаўляе жыццё на пацярпелых тэрыторыях. Рэспубліка зрабіла складаны шлях ад ліквідацыі наступстваў аварыі на ЧАЭС да пераходу гэтых зямель да ўстойлівага сацыяльна-эканамічнага развіцця.

Пасля аварыі было прынятае рашэнне аб эвакуацыі людзей з тэрыторыі, дзе магутнасць экспазіцыйнай дозы перавышала 25 мР/г (тэрыторыя прыблізна ў радыусе 10 км ад ЧАЭС). З пацярпелых тэрыторый арганізавана былі адселены каля 138 тыс. чалавек, з якіх 75% - жыхары Гомельскай вобласці. Самастойна пакінулі тэрыторыі радыеактыўнага забруджвання прыкладна 200 тыс. грамадзян. Усе яны былі забяспечаны жылымі памяшканнямі, кампенсацыйнымі выплатамі, дапаможнікамі і льготамі.

Жыхары пакідаюць пацярпелую ад аварыі вёску ў Краснапольскім раёне, 1990 г.

Будаўнікі ўзводзяць пасёлак для перасяленцаў. Дрыбінскі раён, 1991 год. Фота з архіву

Аляксандр Лукашэнка ў час наведвання пасёлка перасяленцаў у вёсцы Свенск Слаўгарадскага раёна, 1996 год. Фота з архіву

У 1988 годзе быў створаны Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік (ПДРЭЗ) — на адселеных тэрыторыях трох раёнаў Гомельскай вобласці, якія найбольш пацярпелі ад аварыі: Брагінскага, Нараўлянскага і Хойніцкага. Яго плошча складае 217 тыс. га. Ён быў утвораны з мэтай ажыццяўлення комплексу мерапрыемстваў па прадухіленні вынасу радыенуклідаў за межы яго тэрыторыі, вывучэння стану прыродных раслінных комплексаў, жывёльнага свету, вядзення радыяцыйна-экалагічнага маніторынгу, правядзення радыебіялагічных даследаванняў.

Рэалізацыя мэтанакіраванай дзяржаўнай палітыкі ў сферы ліквідацыі наступстваў аварыі на Чарнобыльскай АЭС дазволіла вырашыць шэраг найважнейшых задач. Дзяржавай былі зроблены меры па рашэнні радыяцыйна-экалагічных, медыцынскіх, сацыяльна-эканамічных і іншых праблем, звязаных з аварыяй на Чарнобыльскай АЭС. Дзеля гэтага распрацоўваліся дзяржаўныя праграмы.

Аляксандр Лукашэнка гутарыць з жыхарамі вёскі Калінічы Нараўлянскага раёна, 2001 год. Фота з архіву

На гэты момант у Беларусі рэалізавана шэсць такіх праграм. Асноўныя іх мэты - сацыяльная абарона пацярпелага насельніцтва, забеспячэнне радыяцыйнай бяспекі, паскоранае сацыяльна-эканамічнае развіццё і адраджэнне забруджаных радыёнуклідамі тэрыторый. Сёння ў рэспубліцы дзейнічае Дзяржаўная праграма "Інфраструктура бяспекі насельніцтва" на 2026-2030 гады, якая забяспечвае ядзерную і радыяцыйную бяспеку ў краіне.

Усё больш прыкметнымі становяцца перамены ў знешнім абліччы гарадоў, вёсак і ў жыцці людзей на пацярпелых ад чарнобыльскай аварыі тэрыторыях. Паступова радыяцыйнае становішча паляпшаецца. Пералік аб'ектаў, якія адносяцца да зон радыеактыўнага забруджвання, згодна з заканадаўствам, пераглядаецца раз на 5 гадоў і карэкціруецца ў залежнасці ад змянення радыяцыйнага становішча. З 1986 года колькасць населеных пунктаў, размешчаных на тэрыторыі радыеактыўнага забруджвання, скарацілася з 3678 да 2013 года, і пражываюць у іх 922,1 тыс. чалавек. Па папярэдніх разліках, з 1 студзеня 2027 года застанецца 1847 такіх населеных пунктаў з насельніцтвам 364,2 тыс. чалавек.

У сувязі з паляпшэннем радыяцыйнай абстаноўкі прадоўжаны работы па адмене кантрольна-прапускнога рэжыму. Ён устаноўлены ў васьмі раёнах Гомельскай вобласці і пяці раёнах Магілёўскай вобласці. У 2024 годзе былі абноўлены і выдадзены карты адпаведных раёнаў. Іх абнаўленне выконваецца адзін раз у пяць гадоў.

За пасляаварыйны перыяд плошча забруджанай цэзіем-137 і стронцыем-90 тэрыторыі рэспублікі зменшылася амаль у два разы. Вядзецца работа па вяртанні зямель у гаспадарчы абарот. З 1993 года ў сельскую гаспадарку вернута 20,5 тыс. га, у тым ліку ў Гомельскай вобласці - 17,6 тыс. га (за апошнія два гады - 1,5 тыс. га), у Магілёўскай - 2,8 тыс. га, у Брэсцкай - 99 га. На іх устаноўлены строгі радыелагічны кантроль. На пастаяннай аснове арганізавана правядзенне спецыяльных аграхімічных і агратэхнічных ахоўных мерапрыемстваў. З 2023 года прадугледжана магчымасць вяртання радыяцыйна небяспечных зямель у іншае, нясельскагаспадарчае выкарыстанне. Пры гэтым пытанні забеспячэння радыяцыйнай бяспекі застаюцца ключавымі.

Сістэма радыяцыйнага маніторынгу і кантролю ў Беларусі

У Беларусі створана і функцыянуе нацыянальная сістэма маніторынгу навакольнага асяроддзя. Гэта шырокая сетка пунктаў назіранняў і акрэдытаваных лабараторый. Асноўныя аб'екты маніторынгу - атмасфернае паветра, глеба, паверхневыя і падземныя воды. Сістэма радыяцыйнага маніторынгу ўключае 41 пункт па вымярэнні магутнасці гама-выпраменьвання, 25 пунктаў назіранняў за радыеактыўнымі выпадзеннямі з прыземнага пласта атмасферы, 10 пунктаў назіранняў за радыеактыўнымі аэразолямі прыземнага пласта атмасферы. Радыяцыйны маніторынг глебы ажыццяўляецца на 14 ландшафтна-геахімічных палігонах і 38 рэперных пляцоўках.

Супрацоўнікі Гомельскага НДІ радыялогіі за вызначэннем аграхімічнага складу глеб забруджаных радыенуклідамі тэрыторый, 2002 год. Фота з архіву

У рэспубліцы прыняты жорсткія дапушчальныя ўзроўні колькасці радыенуклідаў у прадуктах харчавання. З мэтай забеспячэння выканання гэтага патрабавання эфектыўна дзейнічае сістэма радыяцыйнага кантролю харчовых прадуктаў, харчовай і сельскагаспадарчай сыравіны, што вырабляюцца на забруджанай радыенуклідамі тэрыторыі.

Пільная ўвага надаецца і тэрыторыі ляснога фонду. Кожны год праводзіцца радыяцыйнае абследаванне лясных масіваў у мэтах вызначэння месцаў, дзе збор бярозавага соку, а таксама ягад і грыбоў павінны быць забаронены.

Сацыяльная абарона і аздараўленне пацярпелага насельніцтва

У Беларусі створаны дзяржаўны рэгістр асоб, якія зазналі ўздзеянне радыяцыі ў выніку аварыі на Чарнобыльскай АЭС, іншых радыяцыйных аварый. Асноўны напрамак дзяржаўнай палітыкі ў адносінах да гэтых грамадзян - аказанне сацыяльнай дапамогі, прадастаўленне льгот і кампенсацый.

Адна з важнейшых задач - павышэнне эфектыўнасці і паляпшэнне якасці медыцынскага забеспячэння ўдзельнікаў ліквідацыі наступстваў аварыі, санаторна-курортнага лячэння і аздараўлення пацярпелага насельніцтва, асабліва дзяцей, якія пражываюць на забруджаных тэрыторыях. Асновай сістэмы медабслугоўвання з'яўляецца спецыяльная дыспансерызацыя пацярпелых ад чарнобыльскай аварыі, якая забяспечвае ранняе выяўленне захворванняў і своечасовае лячэнне, рэабілітацыю і правядзенне прафілактычных мерапрыемстваў. Штогод дыспансернае абследаванне праходзяць каля 1,4 млн. грамадзян (у тым ліку прыкладна 250 тыс. дзяцей і падлеткаў). Створана сістэма дзіцячых рэабілітацыйна-аздараўленчых цэнтраў (ДРАЦ). Цяпер дзейнічае 12 ДРАЦ магутнасцю каля 4,4 тыс. ложка-месцаў, што дае магчымасць штогод аздараўліваць прыкладна 85 тыс. дзяцей.

Аляксандр Лукашэнка адкрывае Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр радыяцыйнай медыцыны і экалогіі чалавека ў Гомелі, 2003 год. Фота з архіву

У рэспубліцы адкрыты новыя медыцынскія ўстановы, інстытуты, спецыялізаваныя клінікі і цэнтры. У Гомелі працуе пабудаваны пад патранажам Прэзідэнта Беларусі Аляксандра Лукашэнку Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр радыяцыйнай медыцыны і экалогіі чалавека. Адкрыццё цэнтра дазволіла істотна палепшыць медыцынскую дапамогу ў рэгіёнах, якія найбольш пацярпелі ад чарнобыльскай аварыі. Сёння гэта клініка аснашчана абсталяваннем апошняга пакалення і адпавядае высокім стандартам.

Раённыя бальніцы пастаянна аснашчаюцца сучасным медыцынскім абсталяваннем, на базе медустаноў арганізавана ўкараненне сучасных тэхналогій дыягностыкі і лячэння пацярпелых грамадзян. Адным з прыярытэтных аспектаў у справе захавання і ўмацавання здароўя дзяцей, якія жывуць на забруджаных тэрыторыях, з'яўляецца рацыянальнае, збалансаванае харчаванне. Усе навучэнцы агульнаадукацыйных устаноў, размешчаных на тэрыторыі радыеактыўнага забруджвання, забяспечваюцца бясплатным харчаваннем, якое прадастаўляецца па месцы навучання.

Згодна з Дзяржаўнай праграмай па пераадоленню наступстваў аварыі на Чарнобыльскай АЭС на 2021-2025 гады, больш як 57 працэнтаў выдзеленага фінансавання накіроўвалася на забеспячэнне сацыяльнай абароны, аказанне медыцынскай дапамогі, санаторна-курортнае лячэнне і аздараўленне пацярпелага насельніцтва. Акрамя таго, вялікая ўвага ўдзялялася забеспячэнню радыяцыйнай абароны і адраснаму прымяненню ахоўных мер, а таксама садзейнічанню сацыяльна-эканамічнаму развіццю пацярпелых рэгіёнаў.

Ад рэабілітацыі да ўстойлівага сацыяльна-эканамічнага развіцця

За час існавання суверэннай Беларусі на выкананне мерапрыемстваў па пераадоленні наступстваў аварыі на Чарнобыльскай АЭС было накіравана каля $20 млрд. у эквіваленце.

Нараўне з адпаведнымі дзяржаўнымі праграмамі ў Беларусі рэалізуецца шэраг міжнародных праектаў. Вялікі ўклад у рэабілітацыю тэрыторый унесла выкананне праграм сумеснай дзейнасці па пераадоленні наступстваў чарнобыльскай катастрофы ў рамках Саюзнай дзяржавы.

Праграмы дазволілі ажыццявіць значныя капітальныя ўкладанні ў будаўніцтва і аснашчэнне медыцынскіх аб'ектаў. Рэалізаваны пілотныя праекты адраснай рэабілітацыі гаспадарак на забруджаных радыенуклідамі тэрыторыях. Прыняты новыя падыходы ў інфармацыйнай рабоце па чарнобыльскай тэматыцы.

Хойнікі, 2024 год. Фота з архіву

За 40-гадовы перыяд Беларусь прайшла шлях ад краіны - рэцыпіента гуманітарнай дапамогі да паўнапраўнага партнёра і краіны-эксперта, якая мае вопыт пераадолення наступстваў маштабнай надзвычайнай сітуацыі тэхнагеннага характару. Беларусь мае ўнікальны навукова-практычны вопыт у медыцыне і экалогіі, гатоўнасці да надзвычайных сітуацый, вытворчасці чыстых прадуктаў, рэкультывацыі зямель, лясоў і вяртанні іх у абарот.

Сёння ў пацярпелых раёнах забяспечана комплекснае вырашэнне праблем абароны насельніцтва, уключаючы газіфікацыю, электрыфікацыю, водазабеспячэнне і добраўпарадкаванне тэрыторый, будаўніцтва жылля для ўрачоў, настаўнікаў, спецыялістаў сельскай і жыллёва-камунальнай гаспадаркі. Газіфікаваны каля 25 тыс. жылых дамоў (кватэр), пракладзена больш як 4 тыс. км газаправодных сетак, прыкладна 2,5 тыс. км водаправодных сетак. Здадзена ў эксплуатацыю больш за 69 тыс. кватэр (дамоў). Рэалізаваны праекты будаўніцтва, рэканструкцыі, капітальнага рамонту аб'ектаў аховы здароўя (звыш 160 аб'ектаў), адукацыі (каля 280 аб'ектаў), сельскагаспадарчага прызначэння (больш за 300 аб'ектаў).

Работы па адраджэнні пацярпелых рэгіёнаў працягваюцца. Ключавым вектарам застаецца пераход ад рэабілітацыі да ўстойлівага сацыяльна-эканамічнага развіцця: стварэння працоўных месцаў, падтрымцы прадпрымальніцтва, стымуляванню дэмаграфічнага росту і інш. Дзяржава робіць усё магчымае, каб жыхары гэтых тэрыторый маглі спакойна працаваць, гадаваць дзяцей і з упэўненасцю глядзець у заўтрашні дзень.